Şantiyede kereste için en çok “ölçü tutmuyor” denir. Bunun nedeni çoğu zaman malzemenin kalitesi değil, rutubetidir. Ahşap nem aldıkça büyür, nem verdikçe küçülür. Bu yüzden standartlar ölçüyü tek başına değil, ölçünün hangi rutubette geçerli olduğunu da belirtir.
Bu sayfada nem oranının kesit ölçüsüne, metreküp ağırlığına ve kullanım yerine etkisini özetliyoruz. Siparişte, araç planında ve teslimat ölçümünde bu bilgiler işe yarar.
Kerestenin nem oranı, odundaki suyun tam kuru odun ağırlığına oranıdır ve yüzdeyle yazılır. Taze, yani yeşil kesilmiş kerestede bu oran yüksektir. Malzeme bekledikçe ortamla denge kurana kadar su verir.
Kritik eşik lif doygunluğu noktasıdır: yaklaşık %28-30 rutubet. Bu seviyenin üstünde odun su kaybeder ama boyutu belirgin değişmez. Büzülme bu noktanın altına inince başlar. Teslim aldığınız malzeme kuruyorsa kesitte bir miktar küçülme kusur değil, beklenen davranıştır.
TS EN 336, yapı kerestesinde kesit ölçülerini %20 referans rutubet için tanımlar. Biçilmiş iğne yapraklı kerestede TS EN 1313-1 de aynı referansı kullanır. Kabul şudur: rutubetteki her %1 değişim, kalınlık ve genişliği yaklaşık %0,25 değiştirir.
Aşağıdaki tablo, %20 rutubetteki nominal ölçünün %12 rutubete indiğinde beklenen kesitini gösterir:
| Nominal ölçü (%20 rutubet) | %12 rutubette beklenen ölçü | Değişim |
|---|---|---|
| 50 mm | 49,0 mm | -1,0 mm |
| 100 mm | 98,0 mm | -2,0 mm |
| 150 mm | 147,0 mm | -3,0 mm |
| 200 mm | 196,0 mm | -4,0 mm |
Malzeme nem aldığında kesit büyür: 100 mm genişliğindeki bir kesit %28 rutubette yaklaşık 2 mm daha geniş ölçülür. Yağmurda bekleyen kalasın “fazla”, kapalı depoda bekleyen aynı malzemenin “eksik” çıkması bu yüzdendir.
Bu nedenle ürünlerimizde ±10 mm ölçü toleransı vardır. Kesit ölçüleri üretim ve kurutma sürecinde milimetrik değişebilir. Tolerans, bu farkı gizlemek için değil, ölçünün hangi aralıkta kalacağını önceden belirtmek içindir.
Nem oranı ağırlığı doğrudan değiştirir, çünkü tartıya su da girer. TS EN 338'de sarıçamın sık girdiği dayanım sınıflarında ortalama yoğunluk C16'da 370, C18'de 380, C24'te 420, C30'da 460 kg/m³'tür. Bu değerler TS EN 384'e göre %12 denge rutubetinde tanımlıdır.
Rutubet %20'ye çıktığında kütle yaklaşık (1+0,20)/(1+0,12) = 1,07 oranında artar. C24 için bu, metreküp başına yaklaşık 450 kg eder. Sarıçamın hava kurusu yoğunluğu kaynaklarda yaklaşık 500-520 kg/m³ verilir. Yükleme ve vinç planında sevkiyat rutubetindeki ürün için 600 kg/m³ kabul ederiz; bu ürün özelliği değil, güvenli tarafta kalan bir planlama kabulüdür.
Satış ve fatura her zaman metreküp üzerinden yapılır. Ağırlık yalnız araç ve vinç planı içindir. Malzeme rutubetliyse aynı tonaj daha az metreküp eder.
İki yöntem standarda bağlanmıştır:
Saha ölçümünde iki noktaya dikkat edin: istifin dış yüzeyi içinden daha hızlı kurur, bu yüzden dıştan alınan tek okuma partiyi temsil etmez. Cihazlar ayrıca ağaç türüne ve sıcaklığa göre düzeltme ister.
TS EN 1995-1-1, ahşap yapı hesabında kullanım sınıflarını rutubet üzerinden tanımlar. Malzeme seçerken asıl soru “kaç nemli” değil, “nerede duracak” sorusudur:
| Kullanım sınıfı | Ortam | Tipik iş |
|---|---|---|
| Sınıf 1 | Kapalı ve ısıtılan hacimler | İç mekân uygulamaları |
| Sınıf 2 | Üstü örtülü, dışa açık yerler | Sundurma altı, kapalı çatı arası |
| Sınıf 3 | Doğrudan hava şartlarına açık | Açık alanda kalıp ve iskele işi |
Nem oranını sahada sıfırlayamazsınız; ancak yönetebilirsiniz. Aşağıdakiler standart hükmü değil, kendi uygulamamızdan çıkan dört öneridir:
Tek başına “çam” demek teknik bilgi vermez. Fiyat kıyaslarken üç bilgiyi birlikte sorun: türün adı, teslim rutubeti ve varsa TS EN 338 dayanım sınıfı. Aynı ölçüdeki ıslak kalas kurusundan ağırdır; kuruyunca kesiti küçülür ve çivi tutuşu değişir.
Ukrayna sarıçamında kuzey enlemlerin kısa vejetasyon dönemi ağacı yavaş büyütür. Yavaş büyüme dar yıllık halka demektir; dar halka da iğne yapraklılarda genelde daha yoğun ve daha az kusurlu odun anlamına gelir.
Tek bir doğru değer yoktur; kullanım yerine göre değişir. Ölçü ve boyut standartları %20 referans rutubete göre yazılmıştır (TS EN 336, TS EN 1313-1). Dayanım tabloları ise %12 denge rutubetinde tanımlıdır (TS EN 384). Kapalı, ısıtılan hacimde beklenen denge rutubeti, açık havada kalacak kalıp kerestesinden düşüktür.
TS EN 336'nın kabulüne göre rutubetteki her %1 değişim, kalınlık ve genişliği yaklaşık %0,25 değiştirir. %20 rutubette 100 mm ölçülen genişlik, malzeme %12'ye kuruduğunda yaklaşık 98 mm olur. 200 mm'lik kesitte fark yaklaşık 4 mm'dir. Boydaki değişim ihmal edilebilir düzeydedir.
Odunda büzülmenin başladığı eşiktir; yaklaşık %28-30 rutubettir. Bu seviyenin üstünde kereste su kaybeder ama boyutu belirgin değişmez. Altına inildiğinde kesit küçülmeye başlar. Kuruma sırasında kesitte küçülme bu yüzden beklenen bir durumdur.
TS EN 338'de C24 sarıçamın ortalama yoğunluğu %12 referans rutubette 420 kg/m³'tür. Rutubet %20'ye çıktığında kütle yaklaşık (1+0,20)/(1+0,12) = 1,07 oranında artar; bu da metreküp başına yaklaşık 450 kg eder. Yükleme ve vinç planında sevkiyat rutubetindeki ürün için 600 kg/m³ kabul ediyoruz. Satış ve fatura metreküp üzerindendir.
İki standart yöntem vardır: TS EN 13183-1 kurutma-tartma yöntemi ve TS EN 13183-2 direnç esaslı el cihazı. El cihazı sahada hızlıdır; ancak istifin dışı içinden hızlı kuruduğu için birden çok noktadan ölçüm gerekir. Anlaşmazlık hâlinde esas yöntem kurutma-tartmadır.
En kesin yol ölçüm yapmaktır. El cihazıyla istifin farklı noktalarından okuma alın ve ölçüm gününü not edin. Ağırlık da ipucu verir: malzeme rutubetliyse aynı tonaj daha az metreküp eder. Teslimatta ölçü farkı varsa kesitin hangi rutubette ölçüldüğünü kayda geçirin; ürünlerimizde ±10 mm ölçü toleransı olduğunu da dikkate alın.
Malzeme miktarını ve teslim yerini gönderin; mesai saatlerinde gelen taleplere genelde aynı gün döneriz.
