Sarıçam, sahada çoğu zaman “sarı çam” diye ayrı yazılır. Pinus sylvestris türü olan bu ağaç; kalıp, çatı ve iskele işlerinde sık kullanılır. Bu sayfada yoğunluk, dayanım, boyut kararlılığı, bağlantı elemanı tutuşu ve emprenye bilgilerini standartlarıyla özetledik.
Sarıçam, çam cinsinin (Pinus) Pinus sylvestris türüdür. İğne yapraklılar grubundadır. Avrupa’da doğal yayılışı en geniş iğne yapraklı türlerden biridir; batıda İskoçya ve İber Yarımadası’ndan doğuda Sibirya’ya, kuzeyde Kutup Dairesi’ne kadar uzanır. Türkiye’de daha çok Kuzey ve Kuzeydoğu Anadolu’da görülür.
Avrupa kereste ticaretinde sarıçam "redwood" adıyla anılır. Ladin ve göknar ise "whitewood" grubundadır. Sarıçamda öz odun daha koyu, diri odun daha açık renklidir; emprenye davranışı da bu bölgelere göre değişir.
Ukrayna’da sarıçam özellikle kuzeydeki Polissya bölgesinde, Volin, Rivne, Jitomir ve Çernihiv çevresindeki kumlu topraklarda yaygındır. Kısa vejetasyon dönemi ağacı yavaş büyütür. Bu da dar yıllık halka, daha yoğun ve daha az kusurlu odun anlamına gelir.
Türkçede "çam" bir cins adıdır; sarıçam ise bu cinsin bir türüdür. Piyasada "çam kereste" denince Türkiye’de çoğunlukla kızılçam (Pinus brutia) veya karaçam (Pinus nigra), ithalatta ise sarıçam (Pinus sylvestris) ya da ladin (Picea abies) anlaşılır. Bu yüzden "çam aldım" demek, malzemeyi tek başına tanımlamaz.
Şantiyede şu üç bilgi önemlidir:
Bu üç bilgi olmadan yapılan karşılaştırma, malzeme değil fiyat karşılaştırması olur.
Yapısal ahşap, Avrupa’da tür adıyla değil dayanım sınıfıyla tanımlanır. TS EN 338, iğne yapraklılar için C sınıflarını verir. Kerestenin sınıfı, TS EN 14081-1 kapsamında görsel veya makineli derecelendirme ile belirlenir. Görsel derecelerin sınıf karşılıkları TS EN 1912’de yer alır: DIN 4074-1 sisteminde S7 → C16, S10 → C24, S13 → C30 eşleşmesi yaygındır.
Aşağıdaki tablo, sarıçamın pratikte sık girdiği dört sınıfın karakteristik değerlerini gösterir. Değerler TS EN 338’den alınmıştır ve TS EN 384’e göre 20 °C / %65 bağıl nem şartlarında, yaklaşık %12 denge rutubetinde tanımlıdır.
Tablo okunurken: "karakteristik" değer ortalama değildir; %5 alt yüzdelik değerdir. Tasarımda bu değerler doğrudan alınmaz. TS EN 1995-1-1 (Eurocode 5)'e göre kullanım sınıfı ve yük süresine bağlı kmod katsayısı ile malzeme kısmi güvenlik katsayısı γM uygulanır.
Sarıçam Avrupa’da çoğunlukla C18–C30 bandında derecelendirilir. Bir partinin sınıfı, o partinin derecelendirme belgesiyle bilinir. Taşıyıcı hesap gerektiren işlerde sınıf belgeli malzeme istenmelidir. Bu talebi teklif aşamasında belirtmeniz gerekir.
| Dayanım sınıfı | Eğilme fm,k (N/mm²) | Lif yönünde basınç fc,0,k (N/mm²) | Elastisite modülü E0,mean (kN/mm²) | Karakteristik yoğunluk ρk (kg/m³) | Ortalama yoğunluk ρmean (kg/m³) |
|---|---|---|---|---|---|
| C16 | 16 | 17 | 8,0 | 310 | 370 |
| C18 | 18 | 18 | 9,0 | 320 | 380 |
| C24 | 24 | 21 | 11,0 | 350 | 420 |
| C30 | 30 | 24 | 12,0 | 380 | 460 |
Ahşapta yoğunluk ve ölçü, rutubetten ayrı düşünülmez. TS EN 336, kesit ölçülerini %20 referans rutubet için tanımlar. %1 rutubet değişimi, genişlik ve kalınlıkta yaklaşık %0,25 boyut değişimi yaratır. Lif yönündeki değişim ihmal edilir; 4 metrelik kalas kurudukça boydan değil, kesitten küçülür.
Aşağıdaki tablo, %20 rutubetteki nominal ölçüden %12 rutubete inildiğinde beklenen kesit değişimini gösterir.
Ağırlıkta da aynı durum geçerlidir. TS EN 338'e göre C24 için ortalama yoğunluk 420 kg/m³'tür (%12 referans). Rutubet %20'ye çıkınca kütle yaklaşık (1+0,20)/(1+0,12) = 1,07 oranında artar; metreküp başına yaklaşık 450 kg olur. Taze biçilmiş ve kurutulmamış kereste bu değerin belirgin üstündedir. Nakliye ve vinç hesabında teslim rutubeti sorulmalıdır.
TS EN 1995-1-1’de kullanım sınıfları rutubete göre tanımlanır: kapalı ve ısıtılan hacimler Kullanım Sınıfı 1, üstü örtülü ama dışa açık yerler Kullanım Sınıfı 2, doğrudan hava şartlarına açık yerler Kullanım Sınıfı 3’tür. Sınıf yükseldikçe kmod düşer; aynı kesit daha az yük taşır.
| Nominal ölçü (%20 rutubet) | %12 rutubette beklenen ölçü | Değişim |
|---|---|---|
| 50 mm | 49,0 mm | -1,0 mm |
| 100 mm | 98,0 mm | -2,0 mm |
| 150 mm | 147,0 mm | -3,0 mm |
| 200 mm | 196,0 mm | -4,0 mm |
Kalıpta ahşap için en önemli konulardan biri çivi tutuşudur; bu değer tahminle değil, hesapla belirlenir. TS EN 1995-1-1 (Eurocode 5) bağlantı hesabını doğrudan karakteristik yoğunluğa (ρk) bağlar:
Örnek olarak 3,1 mm çapında düz gövdeli bir çivi, ikinci parçaya 40 mm girdiğinde karakteristik çekip çıkarma dayanımı Fax,Rk = fax,k · d · tpen = 2,45 × 3,1 × 40 ≈ 304 N olur. Tasarım değeri, kmod ve γM uygulandıktan sonra bulunur.
Eurocode 5, karakteristik yoğunluğu 600 kg/m³’ün üzerindeki ahşapta çiviler için ön delme ister. Sarıçamın ρk değeri 310–380 kg/m³ bandındadır. Bu nedenle kalıp ve iskele işlerinde çoğu uygulamada ön delme yapılmadan çalışılır.
TS EN 350’ye göre sarıçamın öz odunu, mantar çürüklüğüne karşı orta derecede dayanıklı ile az dayanıklı bandındadır; 3–4 sınıfında değerlendirilir. Diri odun ise iğne yapraklılarda olduğu gibi dayanıksız kabul edilir.
Sarıçamın diri odunu kolay emprenye edilebilir; öz odunu ise zor emprenye edilir. Dış mekân ve zemine temas eden uygulamalarda kullanılmasının nedeni budur. Koruyucu madde, diri odun bölgesine basınçlı yöntemle işlenebilir.
Kullanım yeri TS EN 335 kullanım sınıflarına göre seçilir: kapalı kuru mekân KS 1, üstü örtülü fakat ara sıra ıslanan yer KS 2, hava şartlarına açık ama zemine temassız yer KS 3, zemine veya tatlı suya temaslı yer KS 4’tür. Kalıp ve iskele malzemesi çoğunlukla KS 2–3 arasında çalışır. Islanma–kuruma döngüsü ve doğru istifleme, kullanım ömrünü doğrudan etkiler.
Kalıpta. Sarıçamın ağırlık/dayanım dengesi, elle taşınan kalıp elemanlarında önemlidir. 5 × 10 cm kesitli 4 metrelik bir kalas 0,02 m³’tür; 420 kg/m³ ortalama yoğunlukla yaklaşık 8,4 kg, %20 rutubette yaklaşık 9 kg gelir. Kalıp iskelesi TS EN 12812’ye göre boyutlandırılır. Taze beton basıncı döküm hızı ve kıvama göre değiştiği için kadron aralığı projeye göre belirlenir. Kalıp yüzeyinde film kaplı Plywood, taşıyıcı kadron ve kuşaklamada sarıçam kereste birlikte kullanılır.
Çatıda. Mertek, aşık ve göğüsleme elemanlarında sarıçam yaygın kullanılır. Taşıyıcı elemanlarda dayanım sınıfı bilinen malzeme seçilmelidir. Hesap Eurocode 5’e göre yapılır. Çatı arası havalandırması yetersizse Kullanım Sınıfı 2 kabulü gerekir. Uzun açıklıklarda budak boyutu ve yeri, dayanımı kesit ölçüsü kadar etkileyebilir.
İskelede. Geçici iş donanımı TS EN 12811 serisi kapsamındadır. Platform tahtalarında kalınlık, mesnet açıklığı, budak sınırları ve lif eğimi önemlidir. Sarıçamın çivi tutuşu ve yarılmaya karşı davranışı, sık sökülüp takılan iskele elemanlarında avantaj sağlar.
Sarıçam geniş bir coğrafyada yetişir; ancak aynı tür, yetiştiği enleme göre farklı odun verir. Kuzey enlemlerde vejetasyon dönemi kısa olduğu için ağaç yavaş büyür ve yıllık halkalar daralır. Halka genişliği görsel derecelendirmede ölçüttür. DIN 4074-1’de S10 derecesi için ortalama yıllık halka genişliği 6 mm, S13 için 4 mm ile sınırlıdır.
Ukrayna’nın kuzey ormanlarında yetişen sarıçamın şantiyeye yansıyan üç özelliği vardır:
Bu özellikler tür ve coğrafya ile ilgilidir; tek bir tedarikçi iddiası değildir. Malzeme alırken belgeyi, halka yapısını ve derecelendirmeyi sorun.
Baldoğanlar Kereste, sarıçamı Ukrayna’daki kendi tesisinde biçer. Tesisin günlük üretimi 300 m³’tür ve üretim her gün Türkiye’ye sevk edilir. Bunun şantiyedeki karşılığı stok sürekliliği.dir.
Teslimat, depolarımızdan size en yakın olanından yapılır: Gebze, Siteler ve Akyurt. İnşaat demiri yalnızca Akyurt deposundan yüklenir. Ebat, m³ miktarı ve teslim yerini iletirseniz mesai saatleri içinde gelen taleplere genelde aynı gün döneriz. Ürünler için İnşaatlık Kereste sayfasına, teklif için İletişim sayfasına geçebilirsiniz.
"Çam" bir cins adıdır: Pinus. Sarıçam ise bu cinsin bir türüdür: Pinus sylvestris. Türkiye’de "çam kereste" denince çoğunlukla kızılçam (Pinus brutia) veya karaçam (Pinus nigra), ithal malzemede ise sarıçam ya da ladin anlaşılır. Karşılaştırma yaparken türü, rutubeti ve varsa TS EN 338 dayanım sınıfını birlikte sorun.
TS EN 338'de sarıçamın sık yer aldığı sınıflar için ortalama yoğunluk C16'da 370, C18'de 380, C24'te 420, C30'da 460 kg/m³'tür (%12 referans rutubet). Rutubet %20'ye çıktığında kütle yaklaşık (1+0,20)/(1+0,12) = 1,07 oranında artar; C24 için metreküp başına yaklaşık 450 kg eder. Taze biçilmiş, kurutulmamış malzeme bu değerin belirgin üstündedir. Nakliye ve vinç hesabında teslim rutubetini sorun.
Dayanım sınıfı türe değil, derecelendirmeye bağlıdır. Sarıçam Avrupa’da çoğunlukla C18–C30 bandında derecelendirilir. Görsel derecelerin sınıf karşılıkları TS EN 1912’de verilir; DIN 4074-1 sisteminde S7 → C16, S10 → C24, S13 → C30. Bir partinin sınıfı, o partinin derecelendirme belgesiyle kesinleşir. Taşıyıcı hesap için sınıf belgeli malzeme talep edilmelidir.
Sabit bir sayı vermek doğru olmaz. Kullanım ömrünü malzeme kadar sahadaki uygulama belirler: ıslanma–kuruma döngüsü, çivi deliği yoğunluğu, söküm şekli, istifin zeminden yükseltilmesi, havalandırma ve beton artığının temizlenmesi. Her şantiye kendi kullanım ortalamasını sahadaki koşullara göre belirlemelidir.
Kalınlık × genişlik × boy, bir adedin m³ hesabını verir; ölçüler metreye çevrilir ve adetle çarpılır. Örnek: 5 cm × 10 cm × 4 m kalas 0,05 × 0,10 × 4 = 0,02 m³’tür; 50 adet 1 m³ eder. 10 cm × 10 cm × 3 m kadron 0,03 m³’tür; 33,3 adet 1 m³ yapar. Ölçülerimizde ±10 mm tolerans vardır.
Evet. TS EN 350’ye göre sarıçamın öz odunu çürüklüğe karşı orta ile az dayanıklı bandındadır; diri odunu ise dayanıksızdır. Buna karşılık diri odun kolay emprenye edilir ve basınçlı yöntemle korunabilir. Kullanım yeri TS EN 335’e göre seçilir: KS 2, KS 3 ve KS 4 için uygun koruma gerekir.
Evet. “Sarı çam” ayrı yazımdır, “sarıçam” bitişik yazımdır; ikisi de Pinus sylvestris türünü anlatır. Teknik metinlerde ve TS EN 338 dayanım sınıflarında bitişik yazım kullanılır. Malzeme kıyasında adın yazımından çok rutubet ve dayanım sınıfı önemlidir.
Kesit ve miktarı yazın; Ukrayna’daki tesisimizden gelen ürün için fiyat ve termin bilgisi verelim.
