Mertek, aşık, kuşak ve lata çatıda farklı görevler üstlenen kesitlerdir. Bu sayfada elemanların yerini, yaygın kesitleri, metreküp-adet hesabını ve sarıçamın çatıdaki davranışını özetledik.
Çatılık kereste tek bir ürün değildir; çatıda birlikte çalışan birkaç elemanın genel adıdır. Geleneksel oturtma çatıda yük yukarıdan aşağıya şöyle iner: örtü (kiremit, membran, sac) — lata — mertek — aşık — dikme — taban kirişi — duvar. Siparişte eleman adını, kesiti ve boyu yazmak, yalnızca çatılık kereste demekten daha hızlı sonuç verir.
Aşağıdaki tablo, bu elemanlar için düzenli taşıdığımız standart kesitleri gösterir; son kesit projenin statik hesabıyla belirlenir.
| Eleman | Çatıdaki görevi | Standart ölçümüz (cm) | Yerleşim |
|---|---|---|---|
| Taban (oturtma) kirişi | Yükü duvara yayar | 10×10 | Duvar boyunca sürekli |
| Aşık (mahya / ara / damlalık) | Mertekleri taşır | 10×10 | Eğime dik, dikmeler üzerinde |
| Dikme (baba) | Aşığı alttaki taşıyıcıya aktarır | 10×10 | Aşık boyunca, hesaba göre |
| Göğüsleme (payanda) | Dikme–aşık düğümünü rijitleştirir | 10×10 | Düğüm noktalarında |
| Mertek | Lata ve kaplama yükünü aşığa aktarır | 5×10 | Eğim doğrultusunda, eksenden eksene |
| Kuşak | Lata/kaplama altı, havalandırma boşluğu | 5×10 | Merteklere dik |
| Kiremit latası | Kiremidi taşır | 2,5×5 | Kiremit üreticisinin verdiği lata mesafesine göre |
| Kaplama tahtası | Sürekli yüzey oluşturur | 2,5 serisi tahta | Merteklere dik, aralıksız |
Çatıda kesit tek başına değerlendirilmez; her zaman aralıkla birlikte okunur. Aynı 5×10 mertek 50 cm aralıkla rahat çalışırken 90 cm aralıkta zorlanabilir; çünkü taşıdığı yüzey ve üzerine düşen kar yükü artar.
Pratikte üç bağ vardır:
Yükler bölgeye göre değişir: kar yükü TS EN 1991-1-3, rüzgâr yükü TS EN 1991-1-4 kapsamında; rakıma, çatı eğimine ve çatı biçimine göre hesaplanır. Ahşap taşıyıcı boyutlandırması TS EN 1995-1-1 (Eurocode 5) kurallarına göre yapılır. Bu nedenle bir şantiyede yeterli olan kesit, rakımı daha yüksek başka bir şantiyede yeterli olmayabilir.
Bu sayfadaki kesit ve aralık değerleri yaygın uygulamayı anlatır; projenin statik hesabının yerine geçmez. Kesit, aralık ve birleşim detayı proje müellifinin hesabına göre seçilir. Biz malzemeyi verilen ölçüde tedarik ederiz, ölçüyü belirlemeyiz.
Kereste metreküple satılır, şantiyede adetle takip edilir. Dönüşüm için tek hesap yeterlidir:
Bir adedin hacmi = kalınlık (m) × genişlik (m) × boy (m)
Örnek: 5 cm × 10 cm kesitli 4 metrelik bir mertek 0,05 × 0,10 × 4 = 0,020 m³ eder. Metreküpteki adet bunun tersidir: 1 ÷ 0,020 = 50 adet.
Ağırlık için hacim yoğunlukla çarpılır. Aşağıdaki tabloda 600 kg/m³ kabul edilmiştir. Taze (yeşil) kerestede rutubet yüksek olduğu için gerçek ağırlık bunun üzerine çıkabilir; araç ve vinç planı buna göre yapılmalıdır.
Ölçülerimizde ±10 mm tolerans vardır; hesaplar ve tablolar ölçü üzerinden yapılır. Örnek: 100 adet 10x10 cm kesitli 3 m kalas 100 × 0,10 × 0,10 × 3 = 3 m³ eder. Ağırlık sütunu 600 kg/m³ kabulüyle hesaplanmıştır ve yükleme planı için yaklaşık değerdir. Kereste metreküp üzerinden satılır, faturaya esas ölçü metreküptür.
| Kesit (cm) | Boy (m) | Bir adet (m³) | 1 m³'te adet | Yaklaşık ağırlık (kg/adet) |
|---|---|---|---|---|
| 2,5×10 (tahta) | 3 | 0,0075 | 133 | 4,5 |
| 2,5×10 (tahta) | 4 | 0,0100 | 100 | 6,0 |
| 5×10 (mertek) | 3 | 0,0150 | 67 | 9,0 |
| 5×10 (mertek) | 4 | 0,0200 | 50 | 12,0 |
| 10×10 (aşık/dikme) | 3 | 0,0300 | 33 | 18,0 |
| 10×10 (aşık/dikme) | 4 | 0,0400 | 25 | 24,0 |
Çatı kerestesinde iğne yapraklı ağaçların seçilme nedeni açıktır: ağırlığına göre iyi dayanım, güçlü çivi tutuşu ve kolay işlenme. Çatı ahşabının önemli kısmı şantiyede kesilip yerinde uyarlandığı için işlenebilirlik işçilik süresini etkiler. Sarıçam (Pinus sylvestris) bu işler için uygun bir malzemedir.
Sayısal çerçeve:
Şantiyede en sık çıkan konu "ölçü tutmuyor" konusudur; nedeni çoğu zaman rutubettir. Ahşap nem aldıkça büyür, nem verdikçe küçülür. Bu yüzden standart, ölçünün hangi rutubette geçerli olduğunu da söyler.
Sahada üç basit kural yeterlidir: kereste zemine değil takoz üzerine istiflenir, istif araları hava alacak şekilde bırakılır, malzeme uzun süre yağmur altında tutulmaz.
Çatılık kerestede önemli konu stok sürekliliğidir. Çatı işi başladıktan sonra malzeme beklemek, kurulu iskele ve bekleyen ekip nedeniyle maliyetli gecikmeye yol açar.
Baldoğanlar Kereste, Ukrayna'daki kendi tesisinde günlük 300 m³ sarıçam biçer ve üretim her gün Türkiye'ye sevk edilir. Ölçülerimiz standarttır; şantiyede yaygın kullanılan ebatlar stokta tutulur, stoktaki ürün için üretim sırası beklenmez.
Bu beş bilgi geldiğinde stok durumunu, fiyatı ve termini mesai saatleri içinde çoğunlukla aynı gün bildiririz.
Şantiyede yaygın uygulama eksenden eksene 50–90 cm arasındadır. Aralık büyüdükçe her merteğe düşen kar ve örtü yükü artar, bu yüzden kesit de büyür. Bağlayıcı olan projenin statik hesabıdır: kar yükü TS EN 1991-1-3'e göre rakım ve çatı eğimine bağlı belirlenir, ahşap eleman TS EN 1995-1-1 (Eurocode 5) kurallarına göre boyutlandırılır. Bir yerde yeterli olan kesit, rakımı daha yüksek başka bir yerde daha sık aralık isteyebilir.
Bir adedin hacmi kalınlık × genişlik × boy ile bulunur; metreküpteki adet bunun tersidir. 5×10 cm kesitli 4 metrelik bir mertek 0,05 × 0,10 × 4 = 0,020 m³ eder, yani 1 m³'te 50 adet çıkar. Aynı kesit 3 metre boyda 0,015 m³ olur ve metreküpte yaklaşık 67 adet eder. 10×10 cm kesitli 4 metrelik aşıkta ise 0,040 m³ ile metreküpte 25 adet vardır.
Yönleri ve görevleri farklıdır. Aşık, eğime dik uzanan ve mertekleri taşıyan yatay kiriştir; yerine göre mahya aşığı, ara aşık veya damlalık aşığı denir. Mertek ise mahyadan saçağa, eğim yönünde atılır ve lata ile kaplama yükünü aşıklara aktarır. Aşık daha fazla yük topladığı için kesiti de büyüktür: standart ölçülerimizde aşık 10×10 cm, mertek 5×10 cm kesitindedir.
Lata aralığı statik hesaptan değil, kullanılacak kiremidin faydalı boyundan ve çatı eğiminden çıkar. Her kiremit üreticisi kendi ürünü için lata mesafesini kataloğunda verir; esas alınacak değer odur. Kiremit altı çıtası 2,5×5 cm kesitindedir; membran veya sac altında sürekli yüzey gerektiğinde latanın yerini 2,5 cm kalınlığındaki kaplama tahtası alır.
Yaklaşık 600 kg kabul edilir. Kesin ağırlık rutubete göre değişir; yükleme ve vinç planında bu değer kullanılır, satış metreküp üzerindendir.
Zorunluluk kullanım sınıfına bağlıdır. TS EN 335'e göre örtü altında kalan ve havalandırılan çatı ahşabı genellikle Kullanım Sınıfı 2'dedir; saçak ucu, açık teras ve doğrudan yağmur alan bölümler Kullanım Sınıfı 3'e girer ve koruma ihtiyacı artar. TS EN 350'ye göre sarıçamın öz odunu orta derecede dayanıklı (sınıf 3–4), diri odunu dayanıksızdır. Diri odun emprenyeye çok elverişli olduğu için basınçlı emprenye ile koruma sağlanabilir.
Ölçülerimiz standarttır ve şantiyede yaygın kullanılan ebatlar sürekli stokta tutulur. Ukrayna'daki tesisimizde günlük 300 m³ üretim yapılır ve ürünler her gün Türkiye'ye sevk edilir. Sevkiyat Gebze, Siteler ve Akyurt depolarımızdan, teslim yerinize en yakın depodan yapılır. Kesit, boy ve miktarı ilettiğinizde stok durumunu ve termini mesai saatleri içinde çoğunlukla aynı gün bildiririz.
Mertek, aşık, kuşak ve lata miktarlarını gönderin; birlikte fiyatlandıralım.
