Teklifte yalnız “demir” ya da “kereste” yazması malzemeyi tarif etmez. Malzemeyi asıl belirleyen standart ve sınıftır: demirde TS 708 ve B420C, kerestede TS EN 338 ve C24 gibi. Aynı adla satılan iki malzemenin sınıfı farklı olabilir; fiyatı ancak sınıf aynıysa karşılaştırın.
Bu sayfada ürün ve hesaplama sayfalarındaki standart bilgilerini topladık: hangi standart neyi anlatır, belgede hangi değer aranır, şantiyedeki hangi fark standart sınırındadır.
TS 708 “Çelik — Betonarme için — Donatı çeliği” standardı nervürlü betonarme çubuk ve kangal demiri kapsar. Sattığımız çubuk demir B420C sınıfıdır. Bu sınıf, TS 708'e göre karakteristik akma dayanımı en az 420 N/mm² olan C süneklik sınıfı nervürlü betonarme çeliğini belirtir. B betonarme çeliğini, 420 akma dayanımını, C ise süneklik kademesini gösterir.
Standart kimyasal bileşimi de sınırlar: B420–B500 grubunda karbon oranı en çok %0,22, karbon eşdeğeri en çok 0,50 olabilir. Çubuğun üzerindeki nervür deseni de işaretleme sistemidir; desenin sonundaki tire C tipi sünekliği gösterir. Sınıf, çubuğun üzerinden okunabilir.
Hasır çelik TS 708 kapsamında değildir. TS 708, kaynaklı ön yapımlı hasır çeliği kapsam dışında bırakır. Hasır çelik TS 4559 kapsamında tipine göre tanımlanır ve fiyatlanır.
Metrajdan tonaja geçerken TS 708'deki anma kütleleri kullanılır. Standart üretimde kütle toleransı vardır: çapı 8 mm'den büyük çubuklarda anma kütlesinden ±%4,5, 8 mm ve altında ±%6,0 sapma standart içindedir. Bu yüzden kantar tartısı teorik hesaptan farklı çıkabilir; fatura tartıya göre kesilir.
| Anma çapı (mm) | Birim ağırlık (kg/m) | Kütle toleransı |
|---|---|---|
| 8 | 0,395 | ±%6,0 |
| 10 | 0,617 | ±%4,5 |
| 12 | 0,888 | ±%4,5 |
| 14 | 1,210 | ±%4,5 |
| 16 | 1,580 | ±%4,5 |
TS 708'e göre kangal, çubuğun sarılmış hâlidir ve en çok 16 mm çapa kadar üretilir; 18 mm ve üzeri düz çubuktur. Standart iki şart koyar: kangal malzeme, bu iş için üretilmiş doğrultma makinesiyle doğrultulur (TS 708 Madde 6) ve deneyler doğrultulmuş ve yaşlandırılmış numunede yapılır. Yani kangal demir de B420C mekanik sınıf şartlarını sağlamak zorundadır. “Kangal daha zayıftır” ifadesi standarda göre doğru değildir.
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), betonarme elemanlarda B420C ve B500C nervürlü donatı çeliklerini öngörür. S420 ancak ek koşullarla, yani çekme/akma oranı 1,35'ten küçük ve karbon eşdeğeri en çok %0,55 ise kullanılabilir. Projede B420C mi B500C mi kullanılacağı statik hesapta ve şartnamede yazar; tedarikte ikisi de TS 708 kapsamındadır.
Yapısal ahşap, Avrupa standartlarında ağaç türüyle değil dayanım sınıfıyla tanımlanır. TS EN 338, iğne yapraklılar için C sınıflarını verir. Sınıf numarası karakteristik eğilme dayanımını N/mm² olarak gösterir: C16 için 16, C18 için 18, C24 için 24 N/mm². Kerestenin sınıfı TS EN 14081-1 kapsamında görsel ya da makineli derecelendirmeyle belirlenir. Projede C24 isteniyorsa malzemenin bu kapsamda sınıflandırılmış olması gerekir.
Tablodaki değerler TS EN 384'e göre 20 °C / %65 bağıl nem şartlarında, yani yaklaşık %12 denge rutubetinde tanımlanır. Tasarımda bu değerler doğrudan kullanılmaz; TS EN 1995-1-1 (Eurocode 5) kullanım sınıfı ve yük süresine göre katsayı uygular. Görsel kalite sınıflandırması ise ayrı bir standarttır: TS 1265.
| Sınıf | Karakteristik eğilme dayanımı | Ortalama yoğunluk (%12 rutubet) |
|---|---|---|
| C16 | 16 N/mm² | 370 kg/m³ |
| C18 | 18 N/mm² | 380 kg/m³ |
| C24 | 24 N/mm² | 420 kg/m³ |
| C30 | 30 N/mm² | 460 kg/m³ |
Kereste standartları yalnız ölçüyü değil, ölçünün hangi rutubette geçerli olduğunu da belirtir. TS EN 336 kesit ölçülerini %20 referans rutubet için verir; biçilmiş iğne yapraklı kerestede TS EN 1313-1 de aynı referansı kullanır. Standartlara göre rutubetteki her %1 değişim, kalınlık ve genişliği yaklaşık %0,25 değiştirir. 100 mm'lik kesit %12 rutubete indiğinde 98 mm ölçülebilir; bu kusur değil, beklenen davranıştır.
Rutubet iki standart yöntemle ölçülür: TS EN 13183-1 kurutma-tartma yöntemi ve TS EN 13183-2 direnç esaslı el cihazı. Anlaşmazlıkta kurutma-tartma yöntemi esas alınır. TS EN 1995-1-1 kullanım sınıflarını rutubete göre ayırır: kapalı ve ısıtılan hacim 1, üstü örtülü ama dışa açık yer 2, doğrudan hava şartlarına açık kullanım 3. Ürünlerimizde ayrıca ±10 mm ölçü toleransı vardır.
Demirde iki belge kullanılır: fabrikanın kalite sertifikası ve tartı fişi. Kalite sertifikasında sınıf ve deney sonuçları TS 708'e göre yer alır; fatura tartıya göre kesilir. Kerestede sınıf beyanı gerekiyorsa TS EN 14081-1 kapsamında sınıflandırılmış malzeme istenir. Fiyat kıyaslarken tür adı, teslim rutubeti ve varsa TS EN 338 sınıfı birlikte sorulmalıdır; tek başına “çam” teknik bilgi vermez.
Önerimiz şudur: siparişte sınıfı yazın (B420C · C24 gibi), teslimatta belgeyi tartı fişiyle birlikte alın, kerestede ölçüyü teslim rutubetinde ve ±10 mm toleransla değerlendirin. Standartlar, tarafların aynı değerler üzerinden konuşmasını sağlar.
TS 708, betonarme donatı çeliğinin Türk standardıdır. Nervürlü çubuk ve kangal demiri kapsar. B420C gibi sınıf adları, kimyasal bileşim sınırları, anma birim ağırlıkları ve kütle toleransı bu standartta yer alır. Kaynaklı hasır çelik TS 708 kapsamında değildir; hasır TS 4559 kapsamındadır.
İkisi de TS 708 kapsamında C, yani yüksek süneklik sınıfı nervürlü betonarme çeliğidir. Fark karakteristik akma dayanımındadır: 420 ve 500 N/mm². TBDY 2018 betonarme için ikisini de öngörür; hangisinin kullanılacağını projenin statik hesabı ve şartnamesi belirler.
Evet, belirli sınırlar içinde normaldir. TS 708 üretimde kütle toleransı tanır: 8 mm'den kalın çaplarda ±%4,5, 8 mm ve altında ±%6,0. Teorik hesap anma kütlesiyle yapılır. Bu sınırlar içindeki fark standardın izin verdiği farktır; fatura kantar tartısına göre kesilir.
TS EN 338 dayanım sınıfını tanımlar. C iğne yapraklı keresteyi, 24 karakteristik eğilme dayanımını N/mm² olarak gösterir. C24 için standart ortalama yoğunluğu %12 rutubette 420 kg/m³ olarak verir. Sınıf, TS EN 14081-1 kapsamında görsel ya da makineli derecelendirme ile belirlenir.
TS EN 336 ve TS EN 1313-1 kesit ölçülerini %20 referans rutubet için tanımlar. Rutubetteki her %1 değişim, ölçüyü yaklaşık %0,25 değiştirir. Kuruyan kerestenin kesitinde bir miktar küçülme beklenir. Ürünlerimizde ayrıca ±10 mm ölçü toleransı vardır.
Demirde fabrikanın kalite sertifikası ve kantar tartı fişi istenir. Kerestede projede sınıf şartı varsa TS EN 14081-1 kapsamında sınıflandırılmış malzeme gerekir. Teklifte tür adı, teslim rutubeti ve varsa TS EN 338 sınıfı birlikte yazılmalıdır.
Çap, miktar, sınıf ve teslim yerini iletin; mesai saatlerinde gelen taleplere çoğunlukla aynı gün dönüş yapıyoruz.
